Wystąpienie: Norbert Pietrykowski

Stanowisko

Szanowna Pani Marszałek! Wysoka Izbo! W imieniu Klubu Parlamentarnego Centrum mam zaszczyt przedstawić stanowisko w sprawie rządowego projektu ustawy o zmianie ustawy o podatku akcyzowym oraz ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych, zawartego w druku sejmowym nr 3136.

Procedowany rządowy projekt ustawy o zmianie ustawy o podatku akcyzowym oraz ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych stanowi przykład regulacji łączącej cele fiskalne z celami polityki zdrowotnej państwa. Projekt przewiduje przede wszystkim podwyższenie stawek podatku akcyzowego na napoje alkoholowe od 1 stycznia 2027 r., a jednocześnie wprowadza mechanizm zwiększenia finansowania Narodowego Funduszu Zdrowia. Tym samym jego znaczenie wykracza zatem poza klasyczną funkcję fiskalną podatku akcyzowego, ponieważ jednym z deklarowanych celów regulacji jest ograniczenie dostępności ekonomicznej alkoholu, a tym samym zmniejszenie jego spożycia i związanych z nim negatywnych skutków zdrowotnych i społecznych.

Akcyza jest podatkiem pośrednim nakładanym m.in. na wyroby alkoholowe. Poza funkcją dochodową pełni ona również funkcję regulacyjną i może być wykorzystywana do kształtowania zachowań konsumentów. W przypadku alkoholu uzasadnieniem stosowania tego instrumentu jest występowanie negatywnych konsekwencji jego spożywania, które nie ograniczają się do osoby konsumującej, lecz generują również koszty dla systemu ochrony zdrowia i całego społeczeństwa. Podwyższenie ceny alkoholu poprzez zwiększenie akcyzy ma zatem służyć ograniczeniu jego dostępności ekonomicznej. Rozwiązanie to odpowiada kierunkowi polityki rekomendowanemu przez Światową Organizację Zdrowia, która wskazuje politykę cenową i podatkową jako jeden z instrumentów ograniczania szkodliwego spożywania alkoholu.

Rząd uzasadnia proponowane zmiany koniecznością urealnienia poziomu opodatkowania alkoholu w związku ze wzrostem wynagrodzeń i siły nabywczej konsumentów. Wzrost dochodów powoduje bowiem, że przy niezmienionych stawkach podatku alkohol staje się relatywnie bardziej dostępny. Projekt stanowi tym samym próbę korekty dotychczasowej mapy drogowej podwyższania akcyzy i dostosowania jej do zmienionych warunków ekonomicznych. Z punktu widzenia polityki zdrowotnej znaczenie ma przede wszystkim to, że wzrost ceny alkoholu ma ograniczyć jego dostępność ekonomiczną i skłonić część konsumentów do ograniczenia jego zakupu i spożycia.

Drugim istotnym elementem projektu jest powiązanie zwiększonych wpływów z akcyzy z finansowaniem ochrony zdrowia. Projekt przewiduje zwiększenie dotacji podmiotowej dla Narodowego Funduszu Zdrowia, przy czym w latach 2027 i 2028 na ten cel ma być przeznaczane po 1,4 mld zł rocznie. Środki te mają służyć finansowaniu świadczeń opieki zdrowotnej, w tym świadczeń związanych ze skutkami spożywania alkoholu. Rozwiązanie to posiada uzasadnienie zarówno fiskalne, jak i zdrowotne. Z jednej strony zwiększa dochody publiczne, z drugiej zaś umożliwia przeznaczenie części środków na system, który ponosi znaczące koszty leczenia chorób i następstw związanych ze spożywaniem alkoholu.

Projekt należy zatem ocenić przede wszystkim przez pryzmat jego funkcji zdrowotnej. Podwyższenie akcyzy może być uznane za uzasadniony instrument polityki zdrowia publicznego, ponieważ państwo nie ogranicza się w tym przypadku do edukowania obywateli i informowania o szkodliwości alkoholu, lecz oddziałuje na ekonomiczne warunki podejmowania decyzji konsumenckich. Zwiększenie ceny produktu będącego czynnikiem ryzyka zdrowotnego może prowadzić do zmniejszenia jego konsumpcji. Istotne jest również objęcie podwyżką różnych kategorii alkoholu, co ogranicza ryzyko prostego zastępowania jednego rodzaju alkoholu innym.

Jednocześnie skuteczność projektu nie może być oceniana wyłącznie na podstawie wysokości dodatkowych wpływów budżetowych. Sam wzrost dochodów z akcyzy nie świadczy bowiem o osiągnięciu celu zdrowotnego. Jeżeli konsumpcja alkoholu pozostanie na dotychczasowym poziomie, a podwyżka zostanie w całości przeniesiona na konsumentów, regulacja może przynieść oczekiwany efekt fiskalny, ale jej efekt zdrowotny będzie ograniczony. Dlatego po wejściu w życie ustawy konieczne będzie monitorowanie nie tylko wpływów z akcyzy, lecz także cen detalicznych, poziomu sprzedaży i konsumpcji alkoholu, zmian w strukturze spożycia oraz wskaźników zdrowotnych związanych z alkoholem.

Pewne wątpliwości może budzić również społeczno-ekonomiczny charakter podwyżki. Akcyza jako podatek pośredni może w większym stopniu obciążać gospodarstwa domowe o niższych dochodach. Z drugiej jednak strony grupy te mogą również odnieść istotne korzyści zdrowotne w przypadku ograniczenia spożycia alkoholu. Ocena projektu powinna więc uwzględniać nie tylko bezpośredni koszt finansowy regulacji, ale także długoterminowe korzyści zdrowotne i potencjalne ograniczenie kosztów społecznych związanych z alkoholem.

Na szczególną uwagę zasługuje podwyższenie akcyzy na cydr i perry o zawartości alkoholu do 5%. Podwyżka w tej kategorii jest większa niż w przypadku pozostałych podstawowych rodzajów alkoholu. Rozwiązanie to może być uzasadniane potrzebą ograniczenia możliwości zastępowania mocniejszych alkoholi tańszymi napojami o niższej zawartości alkoholu, jednak z punktu widzenia zasady proporcjonalności wymaga ono szczególnie czytelnego uzasadnienia. Ustawodawca powinien bowiem wykazać, że przyjęta różnica w poziomie podwyżki pozostaje w racjonalnym związku z celem zdrowotnym regulacji.

Projekt posiada również znaczenie z punktu widzenia finansowania systemu ochrony zdrowia. Powiązanie zwiększonych dochodów z akcyzy z dodatkowym finansowaniem NFZ można ocenić jako rozwiązanie spójne z ideą odpowiedzialności za koszty zdrowotne generowane przez konsumpcję alkoholu. Nie należy jednak utożsamiać tego mechanizmu z pełnym finansowaniem kosztów leczenia następstw spożywania alkoholu. Jest to przede wszystkim sposób zwiększenia finansowania świadczeń zdrowotnych, a nie utworzenie wyodrębnionego funduszu przeznaczonego wyłącznie na leczenie uzależnień i chorób alkoholowych.

Podsumowując: proponowane zmiany przewidują przede wszystkim podwyższenie stawek akcyzy na napoje alkoholowe oraz zwiększenie finansowania Narodowego Funduszu Zdrowia. Projekt łączy zatem funkcję fiskalną podatku z funkcją regulacyjną i zdrowotną. Jego zasadniczy cel - ograniczenie ekonomicznej dostępności alkoholu i uzyskanie dodatkowych środków na finansowanie ochrony zdrowia znajduje uzasadnienie w założeniach współczesnej polityki zdrowia publicznego. Jednocześnie ostateczna ocena skuteczności regulacji będzie zależała od jej rzeczywistego wpływu na ceny, konsumpcję alkoholu oraz stan zdrowia populacji. Szczególnego monitorowania wymagają również skutki społeczne podwyżki oraz możliwość zastępowania droższych produktów innymi rodzajami alkoholu. Z perspektywy polityki publicznej projekt można zatem traktować jako próbę wykorzystania instrumentu podatkowego nie tylko do zwiększenia dochodów publicznych, lecz również do ograniczania jednego z istotnych czynników ryzyka zdrowotnego.

Wobec powyższego Klub Parlamentarny Centrum, kierując się troską o zdrowie Polek i Polaków, w pełni popiera rządowy projekt zmiany ustawy o podatku akcyzowym oraz ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych.